در میان نوشتههای کهن تاریخ، تاریخ جنگ پلوپونزی (به انگلیسی: History of the Peloponnesian War) اثر توسیدید، جایگاهی ویژه دارد. او نهفقط گزارشگر وقایع جنگ میان آتن و اسپارت، بلکه تحلیلگری ژرفاندیش از سیاست، قدرت، و سرشت انسان در مواجهه با بحران است. توسیدید در این کتاب، تصویری بیپرده و بیرحم از انسانها در میدان جنگ و عرصه قدرت ترسیم میکند؛ جملاتی که پس از گذشت قرنها، همچنان در ذهن میمانند و گویی روایت امروز ما را بازگو میکنند. در مطلب میخواهم چند قسمت از این کتاب را به اشتراک بگذارم.
گفتگوهای میلین
عنوان کتاب پنجم فصل 17 کتاب تاریخ جنگ پلوپونزی گفتگوهای میلین است. گفتگوی میلین یکی از مشهورترین متون در کتاب «تاریخ جنگ پلوپونزی» نوشته توسیدید است. این کتاب روایتی تخیلی از مذاکرهای بین آتنیهای قدرتمند و جزیره کوچک و بیطرف ملوس در طول جنگ پلوپونزی است. در این گفتگوی صریح و بیرحمانه صادقانه، آتنیها استدلال میکنند که در سیاست بینالملل، قدرت، عدالت را تعیین میکند – قویترها هر کاری که میتوانند انجام میدهند و ضعیفترها هر چه که باید تحمل میکنند. میلینیها با توسل به امید، افتخار و لطف خدایان، از تسلیمشدن امتناع میکنند. درنهایت، آتن ملوس را محاصره میکند، مردانش را میکشد و زنان و کودکانش را به بردگی میگیرد. این گفتگو بهعنوان بازتابی جاودانه در مورد قدرت، اخلاق و طبیعت انسان در زمان درگیری است.
استدلال اخلاقیات و عدالت
آتنیها که قدرت برتر نظامی هستند میلوسیها را محاصره میکنند و آنها را دعوت به تسلیمشدن میکنند. آنها استدلال میکنند که هیچ شرمی در برابر تسلیمشدن در برابر قدرتمند نیست. میلوسیها اما مقاومت میکنند و بحث اخلاقیات و حق و حقوق را وسط میکشند. به عقیده آنها این بیعدالتی است که آتنیها به جزیره کوچکی حمله کنند و همه آنها را بکشند چرا که آنها هیچ آسیبی به آتنیها نزدهاند. همچنین به این نکته اشاره میکنند که اصول اخلاقی در روابط انسانی دارای اهمیت است.
در پاسخ اما آتنیها آنها را دعوت به واقعگرایی میکنند و میگویند:
علاقهای به گفتن جملات قُلُمبِه سُلُمبِه نداریم. بگذارید رک بر اساس احساسات واقعی سخن بگوییم. همانطور که هم ما میدانیم هم شما میدانید حق و حقوق در دنیایی که در آن زندگی می کنیم فقط در برابر قدرتهای هم تراز معنا پیدا میکند. قویترها هر کاری که بخواهند میکنند و ضعیفترها راهی جز تحمّل و رنج ندارند.
استدلال لطف الهی
در قسمت دیگری از دیالوگها، میلوسیها میگویند:
مطمئن باشید ما هم از سختیهای مقابله با قدرت و ثروت شما آگاه هستیم مگر که در شرایط برابری باشیم. اما امید داریم که لطف الهی شامل حال ما بشود چرا که ما انسانهایی هستیم که علیه بیعدالتی میجنگیم.
در پاسخ اما آتنیها گفتند:
وقتی صحبت از لطف الهی میکنید ما هم مثل شما به آن امید داریم. ما فکر نمیکنیم که در ظاهر یا عمل چیزی بر ضد خدایان انجام داده باشیم. آن خدایانی که ما به آنها باور داریم و آن انسانهایی که میشناسیم بر اساس ذاتشان هر آن جا که بتوانند قدرتشان را اعمال میکنند. اینطور نیست که ما اولین کسانی باشیم که بر اساس این اصل عمل میکنند. ما متوجه شدیم این اصل خیلی قبلتر از ما وجود داشته است و تا ابد بعد از ما هم وجود خواهد داشت. تنها کاری که ما کردیم این است که بر اساس آن عمل کردیم با آگاهی از این مسئله که اگر هر کس دیگری جای ما بود و قدرت عظیم ما را داشت همین کاری را میکرد که ما میکنیم. پس تا آن جایی که به خدایان مربوط است ما هیچ ترس و دلیلی نداریم که فکر کنیم در نقطهضعف هستیم.
جنگ پلوپونز
جملات دیگر
عدالت، تنها در میانبرابرها معنا دارد؛ در جایی که قدرت نابرابر است، قوی آنچه را که میتواند انجام میدهد و ضعیف آنچه را که باید، میپذیرد.
امید، ذاتاً کالایی پرهزینه است و آنها که همهچیز را بر آن بنا میکنند، باید آماده باشند بهایش را با جانشان بپردازند.
صلح، زادهٔ برابری قدرت است، نه نیت نیک.
ما به شما رحم نخواهیم کرد، چون گذشت از شما نشانهای از ضعف است و دیگران را به سرپیچی تشویق خواهد کرد.
این قانون کلی و ضروری طبیعت است که هر جا ممکن باشد، سلطه اعمال شود.
جمعبندی کتاب تاریخ جنگ پلوپونزی
کتاب تاریخ جنگ پلوپونزی اثر توسیدید، صرفاً روایت یک جنگ نیست؛ بلکه بازتابی از ماهیت انسان، قدرت و سیاست است. او با نگاهی بیطرف و واقعگرا نشان میدهد که در بزنگاههای تاریخ، ترس، سود و جاهطلبی همواره بر تصمیمها سایه میافکنند. این اثر، قرنها بعد از نگارشش، هنوز آینهای از واقعیتهای تلخ و تکرارشونده در روابط بشر و قدرت است.
